Stanowisko ZAiKS-u w sprawie nowelizacji prawa autorskiego

(Informacja z dnia 04.03.2009r.)

Stanowisko Stowarzyszenia Autorów ZAiKS w sprawie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 1628)

Warszawa, dnia 3 marca 2009 r.

Projekt ustawy – o zmianie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz niektórych innych ustaw, złożony w Sejmie przez Radę Ministrów w styczniu b.r. (druk nr 1628) odpowiada – w istotnej, zasadniczej części – projektowi, opracowanemu przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, poddanemu konsultacjom społecznym w sierpniu 2008r.

Pierwsza wersja projektu, datowana na 25 lipca 2008 r. poddana została krytyce ze strony organizacji zbiorowego zarządzania (ZAiKS uznał wówczas, że „projekt nie nadaje się do podjęcia na jego podstawie prac parlamentarnych”), ale krytyka ta nie miała ostatecznie wpływu na kształt najważniejszych rozwiązań, które w obecnym projekcie stanowią trzon proponowanych zmian (szczęśliwie, w toku prac usunięto z projektu niezwykle kontrowersyjne regulacje, dot. sporządzania audytów zewnętrznych i określania stawek licencyjnych w postępowaniach sądowych z udziałem poszczególnych użytkowników).

Prezentowany przez projektodawców projekt jako będący „konsekwencją wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 stycznia 2006 r., sygn. akt SK 40/04 (Dz.U. Nr 21, poz. 164), w którym za niezgodny z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej został uznany art. 108 ust. 3 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych” w istocie daleko wykracza poza tę regulację, ingerując znacząco w dotychczasowe uprawnienia Komisji Prawa Autorskiego (dalej: KPA), charakter stawek licencyjnych, określonych zatwierdzonymi tabelami i system zbiorowego zarządu prawami na polu odtworzeń publicznych.

Należy jednocześnie podkreślić, że te nowe rozwiązania, zawierające, zdaniem ZAiKS-u, szczególnie wadliwe konstrukcje systemowe, nie miały swego źródła w stanowisku Trybunału Konstytucyjnego, ani też nie były przedmiotem koniecznej, szerokiej dyskusji z udziałem zainteresowanych organizacji zbiorowego zarządzania (dalej: ozz).

Lektura projektu nie jest rzeczą prostą – niektóre przepisy:

są niejasne (dot. to np. art. 11011 ust. 3, który nie daje podstawy do precyzyjnego określenia zakresów „odrębnych” postępowań w ramach „jednego postępowania”; art. 1071, którego enigmatyczność nie pozwala na jednoznaczne ustalenie, jak będzie wyglądał projektowany zbiorowy zarząd wykonywany przez „organizację wskazaną” i „organizacje właściwe”),
nie posługują się terminologią ustawową (jak np. art.11011 ust. 3, w którym określono pole „odtworzeń” niezgodnie z ustawą i tak nieprecyzyjnie, że budzi wątpliwości co do tego, czy dotyczy tylko tego pola, czy także „pola nadań”),
wprowadzają pojęcia w ustawie niezdefiniowane, ale decydujące o kwestiach istotnych – zakresie podmiotów, mających wpływ na działanie KPA i obowiązywanie tabel („działalność o charakterze ogólnopolskim”) a także przesłankach zatwierdzania tabel („uzasadniony interes społeczny”).

Wady powyższe wywołują niepewność co do właściwego rozumienia treści nowych przepisów i z pewnością będą rodziły problemy z ich interpretacją i stosowaniem.

Niestety, uzasadnienie projektu także budzi podstawowe zastrzeżenia. Choć jest obszerne i rozbudowane, to tylko pozornie sprawia wrażenie pełnego, wszechstronnego i rzetelnego. W rzeczywistości zaledwie dotyka problemów, w istocie ich nie analizując, albo w ogóle pomija kwestie istotne, koncentrując się na sprawach drugorzędnych i w wielu zasadniczych, podstawowych sprawach po prostu wprowadza w błąd.

Przede wszystkim uzasadnienie projektu nie prezentuje w sposób rzetelny wyników konsultacji społecznych. Przyjęty w uzasadnieniu system (wyliczenie uwag „uwzględnionych”, „uwzględnionych częściowo” i „nie uwzględnionych”) zaciemnia obraz faktycznej oceny projektowanych zmian, dokonanej przez ozz-y. Z zestawienia, zamieszczonego w uzasadnieniu wynika, że Minister nie podzielił podstawowych zastrzeżeń, zgłaszanych przez ozz-y, co oznacza, że przedmiotowy projekt zawiera regulacje oprotestowane przez organizacje. Nie wystarczy więc konstatacja, że projekt poddany był konsultacjom społecznym. Wyraźnie powinno się w uzasadnieniu projektu wskazać, którym jego rozwiązaniom sprzeciwiają się ozz-y i jakie są przyczyny, dla których projektodawca dąży do uchwalenia przepisów mimo braku ich akceptacji ze strony organizacji zbiorowego zarządzania.

W uzasadnieniu projektu brak jest też podstawowej informacji, jaki wpływ ustawa będzie miała na wysokość wynagrodzeń, otrzymywanych przez uprawnionych, a także na działalność ozz-ów. Projektodawca konstatuje jedynie, że ustawa „będzie miała wpływ”, nie precyzując – jaki. Znamienne jest, że ocena wpływu nowelizacji na sytuację użytkowników nie jest już tak enigmatyczna, bowiem na str. 15 uzasadnienia stwierdza się, że „projektowana regulacja pozytywnie wpłynie na wysokość obciążeń finansowych podmiotów korzystających z utworów i przedmiotów praw pokrewnych”. Jak wynika z analizy przepisów, którą Stowarzyszenie przedstawia poniżej, konstatacja ta jest w pełni uzasadniona. Brak wskazania w uzasadnieniu oceny wpływu nowelizacji na sytuację twórców jest kardynalnym błędem autorów ustawy nowelizującej, przesądzającym o podstawowej wadliwości przedmiotowego projektu.

Nierzetelna – bo niepełna – jest też ocena przyczyn i skutków wprowadzenia nowego systemu zatwierdzania tabel wynagrodzeń, w szczególności w odniesieniu do pola publicznych odtworzeń (str. 8-10 uzasadnienia). I tak np.:

błędne jest twierdzenie, że stawki sztywne „przyczynią się do pewności w obrocie prawami”, co wpłynie pozytywnie m.in. na sytuację uprawnionych (dając im pewność co do wysokości należnego wynagrodzenia); oczywiste jest przecież, że to dotychczasowy charakter stawek „minimalnych” gwarantował uprawnionym ochronę i umożliwiał ozz-om stosowanie wyższych stawek w wyjątkowych, uzasadnionych okolicznościach, bez konieczności przeprowadzania długiego procesu zmiany tabel wynagrodzeń przed KPA,
projektodawca nie wyjaśnia, jak będzie wyglądał proces „wspólnego” zatwierdzania tabel przez kilka organizacji, jeśli nie wszystkie do Komisji wystąpią a także w sytuacji faktycznego braku ozz-ów, zarządzających niektórymi prawami,
nie jest prawdziwe twierdzenie, że konieczne jest – z uwagi na realizację wymogu art. 8 ust. 2 dyrektywy 2006/115/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12.12.2006 r. w sprawie prawa najmu i użyczenia oraz niektórych praw pokrewnych prawu autorskiemu w zakresie własności intelektualnej – wprowadzenie ustawowej regulacji, w świetle której do poboru wynagrodzenia za określone przypadki publicznego odtwarzania wyznaczona zostanie jedna organizacja, bowiem przepis powyższy nie dotyczy w ogóle praw autorskich i nie kreuje obowiązku, ale daje możliwość wprowadzenia przez państwa UE takiej regulacji,
wprowadza w błąd twierdzenie, że projektowana możliwość zastosowania stawki niższej, niż zatwierdzona, na podstawie umowy zawartej między ozz a organizacją zrzeszającą użytkowników albo podmiotem korzystającym z praw, prowadzącym działalność o charakterze ogólnopolskim, uwzględnia specyfikę użytkowników, bowiem tabele wynagrodzeń mają „dość ogólny charakter”. Po pierwsze – to „uwzględnienie specyfiki” nie ma charakteru uniwersalnego, może bowiem dotyczyć tylko wybranych podmiotów danego rodzaju (należących do zrzeszeń bądź dużych, prowadzących działalność o charakterze ogólnopolskim), po drugie – prawidłowe tabele (a tylko takie będą przecież zatwierdzane) muszą być rozbudowane i uwzględniać specyfikę użytkowników, działających na rynku. Tak więc nie można zakładać, że „braki” w tabelach będą usunięte w umowach, zawieranych przez ozz-y z pewnymi grupami użytkowników. Po trzecie zaś – pomija oczywistą i podstawową okoliczność, że wprowadzenie takiej ustawowej możliwości odstępstwa od zatwierdzonych stawek wyposaży pewne grupy użytkowników (z najsilniejszą pozycją na rynku) w narzędzie nacisku na ozz-y w celu obniżania stawek, co naruszy zasadę równego traktowania użytkowników, mającą swe źródło w art. 106 ust. 1 PrAut.,
niedopuszczalnym uproszczeniem jest twierdzenie, że wprowadzenie nowego systemu zbiorowego zarządu na polu odtworzeń publicznych (zarząd wykonywany przez jedną organizację wskazaną przez Ministra, pobierającą jedną kwotę, określoną przez KPA) ułatwi działanie użytkowników na tym polu oraz zagwarantuje przejrzysty i spójny system zarządu prawami, bowiem skutki takiej regulacji są bardzo złożone i daleko idące,
za wprowadzające w błąd można uznać uzasadnienie wyposażenia KPA w prawo merytorycznej zmiany tabeli – projektodawca powołuje jedynie argument, iż „przyczyni się do usprawnienia postępowania (Komisja nie będzie musiała oczekiwać na zmieniony wniosek organizacji, jeżeli będzie zgłaszać zastrzeżenia do propozycji, zgłoszonej pierwotnie)”. Trudno uznać powyższe wyjaśnienie za wyczerpujące w sytuacji, gdy projektowana zmiana dotyczy fundamentalnej kwestii zatwierdzania wynagrodzeń i wkracza w sferę samodzielnego i wolnego działania ozz-ów.

Istotnym brakiem uzasadnienia projektu jest też całkowite zignorowanie kwestii sytuacji na rynku zbiorowego zarządu w odniesieniu do tych pól, na których obowiązywać będzie zatwierdzanie tabel przez KPA – do czasu ich zatwierdzenia. Nie wiadomo, jak autorzy nowelizacji wyobrażają sobie inkaso wynagrodzeń, gdy nie będzie wiadomo, jakie stawki stosować, skoro ustawa wymaga ich zatwierdzenia a tego brak. Albo więc projektodawca nie przemyślał skutków nowelizacji, albo je lekceważy (a przecież doświadczenie wskazuje, że ozz-y spotkają się z odmową zapłaty wynagrodzeń i zostaną zmuszone do wytoczenia licznych procesów sądowych). Krytycznej sytuacji nie złagodzi fakt obowiązywania przez 12 miesięcy dotychczas zatwierdzonych tabel, bowiem w tym czasie niemożliwe jest zatwierdzenie tabel nowych, wg nowych zasad. Konstatacja projektodawcy, że „będzie to jednak okres pozwalający na przeprowadzenie stosownych negocjacji nowych stawek” nie wnosi do sprawy nic nowego, wskazując raczej na brak poczucia odpowiedzialności za powstałą sytuację.

Jak więc wynika z powyższego, uzasadnienie projektu obarczone jest licznymi, poważnymi wadami (nie spełnia wymogów, stawianych przez przepisy Uchwały Rady Ministrów z 19.03.2002 r. Regulaminu Pracy Rady Ministrów) i może stanowić przeszkodę w prawidłowej ocenie treści i skutków proponowanej regulacji a nadto budzi podejrzenia, iż autorzy projektu wszystkich pominiętych w uzasadnieniu kwestii, niezwykle istotnych (jak wyżej przykładowo wymienione) w ogóle nie brali pod uwagę, przygotowując radykalne zmiany aktualnego systemu zbiorowego zarządu prawami autorskimi i pokrewnymi.

Stowarzyszenie Autorów ZAiKS oponuje przeciwko wprowadzeniu do ustawy następujących zmian:

wyposażenie Komisji Prawa Autorskiego oraz sądów powszechnych w prawo zmiany tabel wynagrodzeń przedstawionych do zatwierdzenia przez organizację zbiorowego zarządzania (ozz) – art. 110¹² ust. 1 i art. 110¹⁴ (dotychczas KPA służyło jedynie prawo zatwierdzania lub odmowy zatwierdzania tabel wynagrodzeń).

Zmiana kompetencji KPA z funkcji kontrolnej na funkcję regulacyjną, a ponadto przyznanie takiej funkcji sądom powoduje, iż ozz przedkładając tabele do zatwierdzenia traci w istocie wpływ na to, jak zostanie ukształtowana ich treść, gdyż zarówno wysokość wynagrodzenia, jak i sposób jego naliczenia mogą być zmienione przez KPA – bez żadnych ograniczeń.

W praktyce więc tabele nie byłyby ofertą ozz, poddaną weryfikacji w toku postępowania przed KPA, a tabelami narzuconymi ozz i reprezentowanym przez nie twórcom i artystom. W konsekwencji projektowany system godzi nie tylko w prawa ozz do samorządnego działania (zgodnie z wymogami art. 104 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych – ozz są stowarzyszeniami) i pozbawia je możliwości faktycznego reprezentowania twórców i artystów, ale co najważniejsze – odbiera twórcom i artystom prawo decydowania o najważniejszym atrybucie autorskich i pokrewnych praw majątkowych – o wynagrodzeniu, sprowadzając rolę ozz do roli inkasenta tych wynagrodzeń w narzuconej uprawnionym wysokości.

Projektowane rozszerzenie kompetencji KPA i odpowiednie przyznanie w tym zakresie kompetencji sądom tym bardziej drastycznie ingeruje w konstytucyjne i ustawowe prawa twórców, artystów i reprezentujących ich ozz, że towarzyszą jej także omówione niżej zmiany, dotyczące charakteru wynagrodzeń ustalonych w zatwierdzonych tabelach oraz ustawowych kryteriów, jakimi miałaby kierować się KPA, zatwierdzając tabele.

nadanie stawkom wynagrodzeń, objętych zatwierdzonymi tabelami, charakteru stawek sztywnych – imperatywnych – art. 110¹² ust. 3 i art. 110¹⁵ ust. 2 (dotychczas stawki wynagrodzeń objęte zatwierdzonymi przez KPA tabelami miały charakter wynagrodzeń minimalnych – stanowiły więc bezwzględnie obowiązującą normę semiimperatywną).

Zmiana ta nie wynika z zaleceń, zawartych w uzasadnieniu Wyroku Trybunału Konstytucyjnego, zaś autorzy jej w uzasadnieniu projektu nowelizacji – kwitują ją lakonicznym stwierdzeniem, iż „ma sprzyjać pewności obrotu stron przyszłych umów licencyjnych”. Takie stanowisko oznacza, iż twórcy projektowanej nowelizacji całkowicie zignorowali fakt, iż zmiana ta w sposób drastyczny, bezprecedensowy na rynku dóbr kultury, ogranicza swobodę działalności rynkowej, naruszając tym samym zasadę równego traktowania wszystkich przez władze publiczne.

Nie sposób nie zadać pytania o konstytucyjność takich rozwiązań, zważywszy na przykład na przepisy art. 20, 22, 31, 32 i 64 ust. 2 Konstytucji RP. Zgodnie z ustawą zasadniczą ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane w ustawie tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku prawnego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej albo wolności i praw innych osób, przy czym ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw (art. 31 ust. 3 Konstytucji), zaś ograniczenie wolności działalności gospodarczej dopuszczalne jest tylko ze względu na ważny interes publiczny (art. 22 Konstytucji). Jaki to ważny interes publiczny uzasadnia wprowadzenie cen sztywnych w tak szerokim zakresie na dobra kultury, biorąc pod uwagę, iż ceny takie stosowane są wyjątkowo i wyłącznie z konieczności zapewnienia konsumentom dostępu do podstawowych dóbr? A przecież wynagrodzenia autorskie przedstawiane przez ozz do zatwierdzenia KPA są stosowane w umowach zawieranych przez ozz w wyniku realizowanego przez nie zbiorowego zarządu, z podmiotami, które korzystają z utworów i przedmiotów praw pokrewnych w ramach prowadzonej w oparciu o te dobra działalności gospodarczej i ustawodawca nie wprowadził na komercyjnie świadczone przez te podmioty usługi cen sztywnych, chociaż to właśnie te podmioty udostępniają utwory i przedmioty praw pokrewnych konsumentom.

Jest też oczywiste, że twórcy projektu całkowicie pomijają fakt, iż ozz, funkcjonujące – zgodnie z ustawą – jako stowarzyszenia, nie prowadzące działalności gospodarczej, a więc nie osiągające zysku, działają na rzecz twórców i artystów, którym wypłacają należne im zainkasowane wynagrodzenia po potrąceniu jedynie faktycznie poniesionych kosztów sprawowanego zbiorowego zarządu.

Ustawodawca nie powinien ignorować już ukształtowanej i obowiązującej sytuacji prawnej ozz, które w statutowych ramach demokratycznych struktur stowarzyszeń zarządzają prawami konkretnych twórców i artystów. Wszelkie ograniczenia praw ozz są więc ograniczeniem praw twórców i artystów na rzecz podmiotów komercyjnie eksploatujących te prawa. Ograniczenia te winny być dokonywane z poszanowaniem praw przysługujących wszystkim zainteresowanym stronom, przede wszystkim praw podstawowych, gwarantowanych Konstytucją RP.

Zmiana charakteru stawek wynagrodzeń objętych zatwierdzonymi przez KPA tabelami z semiimperatywnych na imperatywne, wyklucza (co oczywiste) możliwość negocjowania przez ozz wynagrodzeń wyższych lub w konkretnych warunkach (nieraz bardzo specyficznych, trudnych do przewidzenia i sklasyfikowania w tabelach) – ogólnie korzystniejszych i bez żadnego uzasadnienia obniża dotychczasowy poziom ochrony twórców i artystów.

Wyposażenie KPA w prawo zatwierdzenia maksymalnej wysokości kosztów inkasa i repartycji, jakie ozz stosujące tabele będą mogły potrącić z inkasowanych kwot na poszczególnych polach eksploatacji – art. 110¹¹ ust. 4 pkt 5.

Nadanie takiej kompetencji KPA stanowi bezprecedensowe, drastyczne ograniczenie samorządności ozz jako stowarzyszenia, a w konsekwencji reprezentowanych przez to stowarzyszenie twórców i artystów.

To sami twórcy i uprawnieni z praw pokrewnych ustalają – poprzez funkcjonujące w stowarzyszeniach statutowe organy – wysokość tych kosztów na poszczególnych polach eksploatacji, a wewnętrzne organy kontroli finansowej stowarzyszeń (komisje rewizyjne) dokonują kontroli wydatków.

Oczywiste jest przy tym, że wewnątrz organizacji jest naturalna tendencja do obniżania kosztów, bo ich zwiększanie powoduje obniżanie wysokości wypłaconych uprawnionym wynagrodzeń.

Nie ma więc żadnego – ani prawnego, ani faktycznego – uzasadnienia dla zewnętrznej, pozaorganizacyjnej kontroli kosztów organizacji, tym bardziej, że nieracjonalne byłoby ich ustalanie w decyzjach zatwierdzających tabele (obowiązujących do czasu zmiany tabel), wobec oczywistej zmienności kosztów i potrzeby stałego uwzględniania, na bieżąco, faktycznych wydatków, ponoszonych przez organizacje w danych okolicznościach.

Istotne jest również, że koszty te nie ograniczają się wyłącznie do „kosztów inkasa” (poboru wynagrodzeń) i „repartycji” (podziału), ale obejmują także całość kosztów ponoszonych przez organizacje na finansowanie działalności, m.in. koszty kontroli (monitoringu) rynku czy dochodzenia naruszeń prawa autorskiego (koszty prowadzonych sporów sądowych, egzekucji, itp.).

Ponadto dodać trzeba, że zasady ustalania wysokości i potrącania z przekazywanych uprawnionym wynagrodzeń kosztów wykonywania zbiorowego zarządu przez ozz podlegają także kontroli Ministra Kultury w ramach sprawowanego przez ten organ ustawowego nadzoru nad wszystkimi ozz, które przekazują mu sprawozdania (w tym finansowe) z prowadzonej działalności.

wprowadzenie obowiązkowego wspólnego zatwierdzania tabel przez wszystkie ozz na polu odtworzeń publicznych w ramach jednego postępowania – art. 110¹¹ ust. 3.

Rozwiązanie to również ogranicza samorządność ozz i prawa reprezentowanych przez nie twórców i artystów, pozbawiając ich prawa do swobodnego ustalania własnych stawek wynagrodzeń.

Przedłożenie do zatwierdzenia przez kilka ozz wspólnej tabeli powinno być ich uprawnieniem, a nie obowiązkiem, zaś rozpoznanie przez KPA wniosków różnych ozz we wspólnym postępowaniu mogłoby dotyczyć tylko przypadku, gdy zatwierdzana tabela dotyczy tej samej kategorii dóbr i tego samego pola eksploatacji.

wprowadzenie nowego systemu zarządu prawami autorskimi na polu odtworzeń publicznych poprzez:

- obowiązkowe zatwierdzanie tabel wynagrodzeń,

- przesądzenie o działaniu na tym polu jednej organizacji, wyznaczonej administracyjnie przez ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego,

- zobowiązanie ozz-ów do udzielenia wyznaczonej organizacji pełnomocnictw do udzielania licencji i poboru wynagrodzeń,

- przyznanie KPA prawa do ustalenia maksymalnej kwoty obciążenia podmiotów, korzystających z utworów lub przedmiotów praw pokrewnych oraz udziału poszczególnych kategorii uprawnionych w tej kwocie

- art. 107¹, 110¹¹ ust. 2, 3 i 4, 110¹² ust. 4.

Projekt wprowadzenia przymusowego zarządu prawami tylko przez jedną ozz, wyznaczoną przez organ administracji, której pozostałe ozz obowiązane są udzielić stosownych pełnomocnictw – jest kuriozalny nawet w porównaniu do okresu sprzed 1989 roku, jest ewenementem w skali europejskiej i stanowi rozwiązanie niedemokratyczne, drastycznie ograniczające samorządność ozz oraz konstytucyjne prawa twórców i wykonawców.

Projektowane rozwiązanie godzi w cywilno-prawne podstawy zbiorowego zarządu!

To autorzy i uprawnieni z tytułu praw pokrewnych decydują, poprzez akt powierzenia praw, która organizacja ma zarządzać ich prawami. To organizacje zbiorowego zarządzania, którym prawa te zostały powierzone uzyskują zezwolenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego na wykonywanie zbiorowego zarządu i mają prawo (i obowiązek wobec tych, którzy powierzyli im swe prawa w zarząd) zarząd ten wykonywać z poszanowaniem przepisów prawa autorskiego na zasadach ustalonych w statutowym trybie przez demokratycznie wybrane organy stowarzyszenia.

Przymusowe, ustawowe umocowanie przez ozz – jednej administracyjnie wskazanej „super” ozz, „do udzielania licencji i poboru” wynagrodzeń narusza spójny system zbiorowego zarządzania, który nie ogranicza się przecież do licencjonowania korzystania z utworów i poboru wynagrodzeń, ale obejmuje także określenie warunków udzielania zezwoleń, uzyskiwanie informacji o podmiotach korzystających z utworów i przedmiotów praw pokrewnych i o podmiotach uprawnionych do wynagrodzenia, kontrolę realizacji zawartych umów licencyjnych, monitorowanie rynku mające na celu wykrywanie naruszeń, działania prewencyjne i dochodzenie ochrony zarządzanych praw, a wreszcie – repartycję zainkasowanych wynagrodzeń na rzecz uprawnionych.

Projektowane przepisy są niejasne i nie odpowiadają na pytanie, jaki jest zakres umocowania jednej organizacji, jakie są prawa pozostałych, jaki byłby mechanizm poboru wynagrodzeń, rozliczeń między organizacjami, dochodzenia roszczeń z tytułu naruszeń prawa autorskiego, co z organizacjami, które zbudowały już administracyjny i finansowy system działania na tym polu i nie uzyskają statusu organizacji wskazanej. A więc jak ma faktycznie wyglądać zbiorowy zarząd na polu odtworzeń?

Projekt na to pytanie nie odpowiada, toteż jego ocena może być tylko jedna – zawiera on rozwiązania sprzeczne z systemem zbiorowego zarządu, przekreślając prawa i rolę ozz, powołanych przez twórców, których wprowadzenie w życie spowoduje dezorganizację zbiorowego zarządu na polu odtworzeń publicznych. Argumentacja projektodawców, że regulacja ta jest konieczna z uwagi na „ogromną liczbę podmiotów korzystających i brak spójności w działaniach ozz oraz w samych stawkach wynagrodzeń” jest w zestawieniu z powyższymi zastrzeżeniami, absolutnie nie do przyjęcia. Takie uzasadnienie ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw samorządnych stowarzyszeń oraz twórców i artystów nie ma podstaw w art. 31 ust. 3 Konstytucji.

nadmierne, nieuzasadnione uprzywilejowanie podmiotów korzystających z utworów lub przedmiotów praw pokrewnych, prowadzących działalność o charakterze ogólnopolskim, poprzez przyznanie im prawa do zgłaszania kandydatów do KPA i uczestnictwa w postępowaniu w sprawach o zatwierdzenie tabel, ich zmianę i wyznaczenie organizacji właściwej (mimo, że projekt prawo takie przyznaje również organizacjom zrzeszającym podmioty korzystające z utworów lub przedmiotów praw pokrewnych) – art. 1102 ust. 3 pkt 4, art. 11011 ust. 6 pkt 4, art. 11014, art. 11016 ust. 3 pkt 4 i art. 11021 ust. 1 pkt 5.

Przyjęcie powyższego rozwiązania prowadzi do swoistej „nadreprezentacji” użytkowników w postępowaniu i zakłóca równowagę stron. Będzie także źródłem problemów z uwagi na brak definicji „działalności o charakterze ogólnopolskim”.

wprowadzenie możliwości ustalania stawek innych, niż wynikające z zatwierdzonej tabeli wynagrodzeń w umowach ozz z organizacjami zrzeszającymi podmioty korzystające z utworów lub przedmiotów praw pokrewnych i podmiotami prowadzącymi działalność o charakterze ogólnopolskim – art. 110¹⁵ ust. 3.

Regulacja ta narusza zasadę równego traktowania wszystkich użytkowników, a także otwiera możliwość wymuszania na organizacjach zbiorowego zarządzania przez organizacje zrzeszające użytkowników i przez dużych użytkowników stosowania stawek korzystniejszych, niż zatwierdzone. Proponowane rozwiązanie w sposób oczywisty wzmacnia pozycję wielkich użytkowników kosztem twórców i artystów, a więc narusza zasadę równego traktowania uczestników rynku.

przyznanie każdemu, kto ma interes prawny, możliwości złożenia wniosku o zmianę zatwierdzonej tabeli wynagrodzeń, gdy istotnie zmienią się okoliczności, stanowiące podstawę orzeczenia zatwierdzającego tabelę – art. 110¹⁴.

Ustalenie tak szerokiego kręgu uprawnionych wnioskodawców spowoduje zagrożenie dla stabilności zatwierdzonych tabel wynagrodzeń, a nadto sprzeczne jest z ustaloną w projekcie i słuszną zasadą, iż wniosek o zatwierdzenie tabel może złożyć tylko ozz, a więc tylko ozz winna wnioskować o zmianę tabel i to bez obowiązku uzasadnienia takiego wniosku.

ustalenie w projekcie dodatkowych nowych kryteriów, którymi będzie kierował się organ zatwierdzający Tabele – „kwota ogólnego obciążenia podmiotów korzystających z utworów lub przedmiotów praw pokrewnych z tytułu korzystania z praw autorskich i praw pokrewnych na danym polu eksploatacji” i „uzasadniony interes społeczny” – art. 110¹² ust. 2 pkt 2 i 5.

Niewątpliwie uwzględnienie przy zatwierdzaniu tabel wynagrodzeń ogólnego obciążenia użytkowników ma na celu ich ochronę. Jednocześnie brak jest w projektowanym przepisie przesłanki, która uwzględniałaby również interes drugiej strony – twórców i podmiotów praw pokrewnych – poprzez zapewnienie im racjonalnej wysokości wynagrodzeń, uzyskiwanych na podstawie zatwierdzonej tabeli, proporcjonalnych do korzyści użytkowników utworów.

Należy także podkreślić, że obowiązek uwzględnienia ogólnego obciążenia użytkowników oznacza dla organu zatwierdzającego dane tabele wynagrodzeń konieczność uwzględnienia wysokości wynagrodzeń wszystkich uprawnionych z tytułu praw autorskich i pokrewnych, w tym także tych kategorii uprawnionych, którzy nie są reprezentowani przez żadną organizację zbiorowego zarządzania. Taki proces zatwierdzania tabeli wynagrodzeń jest absolutnie niewykonalny!

Także wprowadzenie przesłanki w postaci „uzasadnionego interesu społecznego” jest ewenementem. Pojęcia tego ustawa nie precyzuje; jest ono zresztą charakterystyczne dla postępowania administracyjnego, prowadzonego przez publiczny organ władczy.

wprowadzenie obowiązku przedstawienia przez ozz do zatwierdzenia przez KPA niższych stawek wynagrodzeń obowiązujących instytucje kultury i oświatowe, korzystające z utworów i przedmiotów praw pokrewnych w zakresie prowadzonej przez nie działalności statutowej, jeżeli to korzystanie nie łączy się z osiąganiem korzyści majątkowych – art. 110¹¹ ust. 5.

Proponowany przepis jest nieprecyzyjny, co w przypadku ograniczenia gwarantowanego ustawą prawa twórców i artystów do wynagrodzenia jest niedopuszczalne. Pojęcie „instytucji kultury” i „instytucji oświatowej” – jest niejednoznaczne, wymagałoby więc definicji ustawowej. Przepis nie określa też rozmiaru i kryteriów obniżki wynagrodzenia. Wątpliwości budzi również przesłanka „niełączenia się korzystania z utworów lub przedmiotów praw pokrewnych z osiąganiem korzyści majątkowych”, w szczególności, że osiąganie korzyści połączone zostało nie z działalnością statutową instytucji, a z „korzystaniem z utworów lub przedmiotów praw pokrewnych”.

Przedłużenie czasu obowiązywania dotychczas zatwierdzonych przez ozz tabel wynagrodzeń przez 12 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy – art. 5 ust. 1 pkt 7 ustawy nowelizującej.

Nie jest to rozwiązanie, które uchroni rynek zbiorowego zarządu prawami przed załamaniem.

Nadto, projekt nie zawiera regulacji, które pozwoliłyby uchronić inkaso wynagrodzeń przez organizacje przed załamaniem do czasu zatwierdzenia tabel.

Projekt wprowadza obowiązek zatwierdzenia tabel w odniesieniu do większości pól eksploatacji. Zaprojektowany system zatwierdzania tabel (cztery etapy – postępowanie przed Komisją Prawa Autorskiego bez ograniczeń czasowych i trzy instancje sądowe; duża liczba uprawnionych do uczestnictwa w postępowaniu) w powiązaniu z dotychczasową praktyką (same postępowania przed Komisją były na ogół wieloletnie) i wysokim stopniem skomplikowania spraw (dla sądów powszechnych sprawy zatwierdzania tabel wynagrodzeń będą miały charakter precedensowy) spowoduje, że prawomocne orzeczenia zatwierdzające tabele wynagrodzeń zapadną po wielu latach – może po 5-ciu, a może jeszcze później. Oznacza to, że do tego czasu nie będzie jasne, w jakiej wysokości użytkownicy powinni uiszczać tantiemy i jak wynika z naszej praktyki – użytkownicy uchylać się będą od zapłaty wynagrodzeń, powołując się na tę okoliczność.

Nawet utrzymanie przez okres 12 miesięcy obowiązywania tabel już zatwierdzonych problemu nie rozwiązuje, bo jest oczywiste, że w tym terminie niemożliwe jest prawomocne zatwierdzenie wg nowych zasad tabel a ponadto, organizacje mają obecnie zatwierdzone tabele w bardzo wąskim zakresie.

Projektowana regulacja obowiązków organizacji zbiorowego zarządzania w zakresie ich rachunkowości i sprawozdawczości w prawie autorskim jest wyjątkowa, bowiem dotyka kwestii już unormowanych przepisami ogólnymi – art. 104 ust. 3¹ – 3⁵.

Ustawa o rachunkowości wskazuje, jaki typ rachunkowości mają prowadzić podmioty, osiągające określone obroty. Z kolei obowiązki sprawozdawcze wynikają z ustawy o prawie autorskim i prawach autorskich i egzekwowane są obecnie wobec organizacji przez ich organ nadzoru, tj. ministra do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego. Projektowane upoważnienie dla ministra do określenia zakresu sprawozdań, pozwalających ocenić prawidłowość realizacji celów statutowych organizacji, które mają być podawane do publicznej wiadomości – bez ustalenia ustawowych ram treści tego sprawozdania – budzi poważne wątpliwości.

Przejrzystość działania organizacji zbiorowego zarządzania winna mieć jasno określone granice. Zbyt szeroko ujęty obowiązek publikacji danych, które organizacje zobowiązane będą przekazywać w swoich sprawozdaniach, nie uwzględnienia konieczności ochrony tajemnicy handlowej czy ochrony danych osobowych.

Stowarzyszenie złoży odrębne stanowisko odnośnie projektu ramowego zakresu sprawozdania merytorycznego z działalności ozz.